|
By TC.Jonunsanga (Sêna) Tlau.
Thuhmatheh : Ka lehkha zirna khuaa kan Chanchinbu neihchhun, 'Sunday Post Weekly'-ah chuan, "Mizo ziakmi ropui leh lar Pu James Dokhuma a lo zin a, a kawm duh leh hmu duh tan kawm theih a ni e" tiin a cham chin tur leh a hun neih dan tur, a thlenna hmun thlengin an chhuah uai uai a. Keini ang duang, thu leh hla tuichilh ve ringawt, chhiar theih leh chhiar phak ang ang chhiar ve zel, chhiar tam tur hmu pha si lo, thingtlang tlangval tuiek satliah, chu-ah mah chuan mi au nawmnah leh hnuaichhiah rawn, mitin kamchhe tleuhna, tlangau fapa tan chuan thu lawmawm leh chanchin\ha a tling a ni. A chhan chu a thawnthu leh thuziak, a hlahril finchilh mektu ka nih avangin Pu James Dokhuma te meuh a nungchunga ka hmuh theih dawn tãk avangin ka lawm a, ka hlim em a ni. A kam liam dawngin ka ngaithla dawn a, ka tan chuan, 'inzirna tuikhur' a tling dawn si a.
Thingtlang khaw kel atangin kan nau Laihnuna te thiandun lo zin remchan lai a ni a, anni lah 'Pu Doa thu leh hla sikula' kal mek, amah atchilha tuipui bur an ni bawk nen. Hmuh dan tur leh kawm dan tur chu kan sep a, kan sawi phur a, kan nghakhlel ngei mai. Kan insawi phur chuan a kutchhuak kan hmuh theih leh ban phak ang ang kan sep rawtui thul. Kan fak a, kan ngaisang a, kan dah lian hle. A tawngkam thiamzia te, Mizotawng a hman thiam bikzia, a neitu emaw tih mai tura tawngkam mawi leh tha hman hun a hriatzia thlengin kan sawiho a. A boruakah chauh pawh kan hlimin kan phur ngei mai. Dem tur kan ni lo, kan chuam, kan mi ngaihsan, mitin chunga leng ni hiala kan ngaih James Dokhuma kan hmu thuai dawn tlat alawm. Theih nise Chawlhni-ah pawh Inkhawm leh Sunday School kai \hulha kawm kha kan duh zawk a ni. Kohhran programme-a lokal a nih avangin a rem teuh si lo. Tichuan Thawhtan zing dar 7 hnu deuhah hmu ve ila; chibai liam mai lovin kan duh chu kan zawt ve ngei tur a ni, tiin thutlang kan kawm ta a ni.
Chumi nî chuan ka pheikhai a zangin ka nunkhua a nuam a ni. Zan lamah nise Pu Doa kuthnu ka dap a, ka inpharh ve nasa, a nungchunga ka hmuh dawn avangin ni dang zawng aiin ka zir ngun a, ka chik leh zual a, mawi leh ngaihnawm pawh ka ti thar ngei mai. Mahse ka helhhawlh ata-lángin ka muhil tlem khawp. Zingah lah ka tho hma, thawh-phan reng a awm lo.
Mawi takin nî a lo chhuak a, tuk dang zawng aia mawiin kan In chhak Tarpi tláng chu a rawn chhun eng no ruih a, thlir a manhla-in a mawi ngei mai. Phur takin tihtur tul ang ang chu ka thawk zung zung a, kuthnu a mám-in a kal tluang zaih zu nia. Thiam tawpin, 'dàn chhunga lawmluh leh tlak hiala ulukin' ka neih ang tawkin ka infam hnuah mi ropui hmu tur chuan kan luai chhuak ta a. Tumah rengin ziakfung leh lehkha ken nachang kan hre lo. Kut ruakin kan kal!
Kut ruakin kal mah ila mak ka tih tak em em chu, khami tuka Pu James Dokhuma tawngkam leh thusawi, a titi kha hmaih nei hauh lovin ka la sawi thei vek hi a ni. Hei hian Pu James-a ka hmuh dan leh thlir dan a tichiang khawpin ka hria. Ani kha zawng a tawngkam leh titi a ngaihnawm piah lamah mi thinlunga tuh ngheh dan a thiam em a ni. Mi bik a nihna a chiang thar thin.
Inhmuh vawi khatna :
A iptepui bànna kan thleng chu, vanneihthlak takin a Inléng te an lo tin mek a, an lo thawl tawh viau, tihzia tak a ni. Inthlahrung leh ti ang reng takin kan lut tham tham a. Hawihhawm tak leh mi tih-tlangnel dan thiam takin min lo lawm a. Kan chibai a. Nia, Pu James Dokhuima ka chibai a ni ! Kan hming leh khua, kan kal chhan kan sawi zung zung a, thuthmun remin kan inkawm ta a.
Kan kal chhan hre ranin tleirawl zahaumna dah boin huaisen ka chhuah a, kâ a kal phian. Kan inkawm zel a, a kutchhuak la pholan loh 'Gabatha'-ah lutin, "Kan lo hriat danin i lehkhabu ziah mek Gabatha chu Hollywood-ah film-ah an chang dawn, tih hi thudik a ni reng em?" tiin ka zawt a. Ani chuan, "Kan indawr mek chu a nia le, a bu hi ziak zo phawt ila, Saptawng thiam deuhte kan lehlin tir ang a, thu a chiang chauh ang. Thil a kal tluana kan hlawhtling a nih chuan kan chhungkaw sahmim pawh a puar ve deuh ang chu. Chuti ang thleng thleng keia chanchin in lo hre ve chu a lawmawm mang e" tiin min chhang thlap a. "Nangni kan mi ropui, kan mi ngaihsan em em chanchin chu thingtlang kilkhawr ber thlengin kan ngaihven a, kan hre ve zel alawm" tiin ka'n tuihnih tuithum a. A lawm thiam khawp mai. Min chungtlak lo leh kan phak tawk hre ranin min dawngsawngin min kawm dan a thiam bawk a, kan phur tulh tulh mai.
Chutah a rin loh khanah ka luhpui. "A nih loh leh I lehkhabu ziah mek, 'India Pangpar' tih kha kan nghakhlel hle mai a. A thawnthu ruangam leh a kalphung, a bu hming hian min lem hle a. A bu hming I phuah chhante kan hre chak hle a, min hrilh thei em?" tiin ka zawt leh a. Mak a ti nge ni dawn, a thuthmun atangin a tho awkin ka hria. Phur tak leh awka zangkhai vahin min chhang a. "Chuti ang thleng thleng engtinnge in lo hriat theih? Mak ka tih záwng tak a ni, a lawmawm bawk si" a ti te te a. A boruakah a cheng tih hriat takin a lehkhabu thar 'India Pangpar' chungchang chu a'n sawi tak tak mai a. A sawitu-in nuam a ti, a tuichilh, a hlim bawk, a ngaithlatu-te'n ngaihnawm kan ti bawk si a. A chang phei chuan a tui lutuk chuan thaw lovin hlam dawn dawn te zu sawi thei amaw le.
"Ka lehkhabu 'India Pangpar' tih hming ka phuah chhan chu, Mizo tlawmngaihna leh Zonun ze mawi tak hi a ropuizia leh chhuan tlak a nih zia, Mizoram-ah chauh ni lovin, India ram pumah hian 'Pangpar mawi' tak a tlingzia lantir ka duh avanga phuah ka ni a. A thawnthu ruangam pawh ka thinlungah chuan ka dinfel tawh a, ziakin ka la chhawp chhuak kim lo mai a ni" tiin a thawnthu kalphung tlangpui chu min hrilh mial mial a. A sawi thiam si, a ngaihnawmin a ropui a, beng pathum pawh nei ila kan chhi kim hle ang tih awlin. Tunah chuan kan phawrh hman lo nise. A sawi thiamzia mai chu; a changtute hmel leh pianhmang, an chet velna leilung pawh min hmuhtir iar thei zu nia. A ni tur reng alawm, James Dokhuma a ni miau a. Mahse he lehkhabu 'India Pangpar' hi vawiin thlengin chhiar tur ka la dap hmu lo a, ka hawi zau loh vang nge chu ka hre lo. Ka ui ngawt mai.
Reilotë emaw kan tih chhungin a tlai ta si, khamlo tak leh ui tak chungin kan tinsan a, mawi takin min thlahliam a. Haw kawngah chuan ka naute pahnih chuan, "Keini thingtlang tlangval berh tak pawh mi pangngai angin min lo lawm duh a, kan ngaisang sawt. A bulah khan chaw-nghei pawhin ka tãp nileng peih ang" tiin an sawi dun mawlh mawlh a, ngawi rengin ka lo 'amen' mial mial a. "Kan khua ka thlen huna sawi tur ka ngah mang e. Pu Dokhuma hmu tawh leh kawm tawh kan ni a, kan khaw pumin min awt ang chu aw. Kan zin hlawhtling ngei mai" tiin an chhunzawm zel a. Kei pawh chuti fakaua lawm leh hlim chu ka ni tho. Inhmuh vawikhatna chu a ni phawt.
Inhmuh vawi hnihna :
Ka hmu zui lo vang vang a, kum 17-naah chiah kan inhmu leh a. Chumi tum chuan 'Pu Buanga Award' hlanna hun min hmanppui tura lokal a ni thung. Hma ka sawn ve ta viau. Lam a hlat tham deuh avangin an lothleng tlai hle a. Synod House-ah kan lo hmuak a, khaw thim fe hnu-ah an lo thleng. Kan inlawm kan inchibai chu kan hotupa'n kan hming leh nihna a lo sawi zel a. Kan thawhpui, kan adviser a chibai pah chuan Pu Doa chuan, "Pastor-ho hi Mizotawng mawi tak tichhetu leh tibawrhbangtu in ni a, nang chu tang tlat ang che. Pastor-in tawng in uluk lo a, in hmang dik lo a, Kohhran Upa te leh a hnuai lamin an lachhawng a; thalai-te'n an zui zel a. In thusawi leh thupuan-ah te hian kan tawng mawi tak pawngsual pahin, "na neih tur, na neih a ni ang, vawiin nî-ah, entirna atan..." in ti \hin a. Ngaimawh leh ngai pawimawh pawh in thliar hrang thin lo. Pawi tak a ni, siamtha leh tur chuan tha thawh leh fe a ngai a, min ti-hah thin a nia" tiin a tawng nghal zung zung a. Dik ti takin kan lo bu tliar tliar a.
A tuk inkhawmah hun chep tak karah thu a sawi a. A rawn ding chhuak chuan, "Vawiin nî-ah ni lovin, vawiin-ah thu ka sawi theih dawn avangin ka lawm e, Pu B.Lalthangliana hriatthiam loh Mizotawng ngialngan takin thu ka sawi dawn a..." tiin bul a tan të të a. Mizotawng hman uluk pawimawhzia, tawng dik chu a zahawm a, a ngainatawm a, a hmangtu tan hlei hlei puitlinna a ni…" tiin a sawi a. Kan ngaithla kham lo ngei mai.
Zan lam tal hun thawl hekhawkah kan kawm ang a, a titi kan ngaithla ang chu kan ti a, nghahhlelh namenin kan nghakhlel lova. Kan nghahhklelh ang ngeiin chawhlui kan kilho zawhah thuthmun remin thingpui hang dawm pahin titi kan vawr tan. Pu Doa pawhin a gospel a thleng hnai tawh tihin titiautu kan tawng ta. Khatih lai khan ZNP Vice-President a ni a, Party-a a thawhpui-te'n an thlahlel ve si, amah lam tur an rawn intir a, an hmai a zah bawk nen, intiam lo takin, kan ui chung chungin kan ui bet zo ta lo a ni. Ani ber a tin takah chuan keini pawh kan inkawm rei ta bik lo. Tun thleng hian ka la ui tawp thei lo. Pu Dokhuma khan a zawh loh tur kawng a zawh tel riakah ka ngai a, pawi ka ti thin. Hun pum séngin thu leh hla khawvelah inhmang zui zel zawk se, amah leh kan ram leh hnam tan pawh tha zawk turah riak ka ngai a ni.
Inhmuh vawi thumna :
Kum 2003 khan 'ZOTUITHIANG' lehkhabu chhuah tumin thuziak kan khawn-khawm a. A khaipa ber nih tãkah chuan Pu James-a kha thuziak thawh ve turin lehkha leh biakhlatna-in ka dawr thin. Beidawn tawp lamah, tumkhat chu Aizawl kal remchan lai tiin biakhlatna-in ka dawr leh a. Inhawng takin, "I remchan hlauh chuan lèn pahin rawn lam ta che, i beng hriatah ka chhiar hmasa duh a" tiin min chhang a.
Thianpa C.Dina'n tlawmngaih chhuahin min hruai a, a Inpui-ah ngei ka va luhchilh ta a ni. Zopa takin thingpui no dawm chungin kan ti ti a. A thuziak (article) chu rawn lekchhuah pahin, "Nangni hi Mizotawng ziak leh hman chungchangah in namailo emin ka hria a. In beng hriatah vawi hnih/thum ka chhiar phawt loh chuan ka thawn mai ngam lo che a ni. Ka chhiar ang a, dikhlel lai ni-a i hriat chu tim eih lovin lo kawk chat chat ang che" tiin vawi thum zet a chhiar chhuak phawt a, min pe phal chauh a nih chu; hmanhmawh nak laiin. A chhiar laklawh lai chuan vawi hnih/thum chu ka lo pawtchat ve khanglang bawk. Chuti taka ani meuhin min ring der ve ta chu ka lawm ngei mai. Hun awm se ka lawmzia lantir nan hla han chham khum liah liah mai ka nap a, a tlai tawh bawk si.
Kan ti ti laklawh lai pawh sawi lovin, kei ta pek chuan, "Ka pu, i lehkhabu 'Khawhar In'-a a changtupa kha tunge a nih ka hria asin" ka han ti a le. Ka ti lutuk nge ka barakhaih zawk, a hawi ta vuau vuau mai ! Ti ti pawh a tawp chawt. Mahse rei a tawp lo, "Tlangval, i hre ve tak tak maw ? I titha thin e. Nimahsela ni dang hun dangah kan la khel dun dawn nia. A subject a sángin a ril em a, Inpui-a khel chi a ni nang le" a ti dam dup a. Khamlo takin kan tinsan ta a ni.
Pu T.Nghakliana khan, "Pu Doa khan a 'Tawng Un Hrilhfiahna'-ah khan tihsual a nei nual a, kan inhmuh tumin ka sawipui a, ka thur-chhuak nghauh nghauh a, a dik zawk ni-a ka hriatte ka hrilh a. Mahse a bengkhawn tha duh mang hauh lo. A ne ne kual a, 'hman dan te hi a inang lo a' tiin a pha nawi viau mai" tiin min hrilh a tih te hi sawi nghal ila a awmlo lem lo'ng chu maw?
Inhmuh vawi hnihna, vawi thumna tiin ka'n sawi a. Heng lo pawh hi ka hmu fo a, political campaign-a a hmanhlelh lai pawhin a thu leh hla hriat châk vang chauhin an inkhawm pawh ka chhim ve \hin. Tunah erawh chuan kan inkawm thu chauh kan sawi a ni. Aizawl-a Vana pa Hall pindan chungnunga MAL leh Art & Culture Dept. tangdunin 'Meet Ther Authors' buatsaiha an kawm tum pawh khan ka tel ve a. Chumi tuma amah kawmna thu pakhat chauh ka'n zep teh reng ang. A kawmtu chuan, "Doctorate Degree i dawng ta ruau mai a, in chhungkua-ah emaw mimal nunah emaw, chhawrbawkna leh hlawkna emaw i hmuh phah em?" tiin a zawt a. Hniak phawi miah lovin, "Tuk khat chu ka thianpa Malsawm Colney-a hi kan kawngka-ah a lo dak dûk dûk a, '\hianpa, nang chu kawngka lu chung cheimawina i hmuh belh leh ta a ni maw?' a rawn ti loh loh a, a kal leh daih a" ti chauhin a chhang.
A thu leh hla Zofa-te'n kan tlan kham lo chungin, hun lo kan tih em em laiin, kawm phak lohin min liamsan a. A uiawmzia thu leh hla maia sawi phak rual a ni lo, engmah rengin a hril zo lo. Tawng thu-ah harsatna kan tawk, kan ngaih a zual a, Mizotawng-ah inhnialna a lo chhuak, a thelh thei tur kan neihchhun James Dokhuma kha he ram leh hnam tan hian a hlutzia a thar leh thin. Tu'n an thik phak turah pawh ka ngai bawk lo. Amah sùn nan chuan Ngurchhawna hla hi a phu thlawt a ni.
"A pawi mang e chelh loh awmlai lo lian chu,
Hringnun par lai a her tliak e;
Lung ka duh phen thing ang ka chhuan,
Zo nun than siam ve kha,
Thlafam puini an kai ta e…" |
Tunah erawh chuan India chu economic giant a ni tawh a. Superpower te zinga mi a ni tawh bawk a. Khawvela economy lian ber ramte zingah a tel tawh a. Economy thang chak ber China dawttu a ni a. Tunah chuan India mi nih a nuam hle tawh a ni. Kum 2006 October-November thlaah kan nupain China ramah kan zin a. Great Wall of China en turin USA leh European mite nen nilengin kan kal ho a. India ram chu min lo en hniam tawh hauh lo mai tih kan hre chhuak a, a lawmawm kan ti khawp mai.
lamin an tuipui tawk lo va, mipuite min finchhuah tawk lovah ka ngai. Vanneihthlak takin kan Art and Culture Minister Pu PC Zoramsangliana bultumin heng Champhai district-a khaw hrang hrang te – Lianpui, Dungtlang, Vaphai leh Farkawn te hi Tribal Research Institute-a kan hotu thenkhatte nen kan fang kual a. Amaherawhchu, Vangchhia khua, tlawh tel ve ngei tura kan lo ruahman sa chu khaw awm danin a zir loh em avangin kan tlawh thei ta lo a. He khua hi tunhma pi pu te sulhnu pawimawh tak tak awmna a ni leh nghal a. 
mai.