|
By Wg.Cdr.Lalnghinglova(Retd):-
Thuhmahruai
Kum 1978-ah ka thawhpui mi 4 nen Switzerland-ah thla-6 kan châm a. Kan châm chhungin Europe ram hrang hrang kan tlawh a. European hovin India mi min hmu hniam hle a, a nuam lo hle. Kei erawh chu vai hmel ka put loh avangin India mi ni lovah min ngai a, ka tan chuan a ziaawm deuh.
Tunah erawh chuan India chu economic giant a ni tawh a. Superpower te zinga mi a ni tawh bawk a. Khawvela economy lian ber ramte zingah a tel tawh a. Economy thang chak ber China dawttu a ni a. Tunah chuan India mi nih a nuam hle tawh a ni. Kum 2006 October-November thlaah kan nupain China ramah kan zin a. Great Wall of China en turin USA leh European mite nen nilengin kan kal ho a. India ram chu min lo en hniam tawh hauh lo mai tih kan hre chhuak a, a lawmawm kan ti khawp mai.
Hun lo la awm zel turah pawh India tan hmalam a eng hle. Khawvel puma ram hran hrante economic dinhmun zir chiangtu Goldman-Sachs te chuan kum 2050-ah chuan China ram economy a lian ber ang a, hnai tê-ah India-in a dawt ang a, USA chu hla fe-ah pathumna a ni ang an ti a ni. Tunah hian China leh India chu siam an ni tawh a, an lian chho zel dawn a ni.
Tunge India Siamtu ?
India ram, tun dinhmuna hlangkaitu chu Dr. Manmohan Singh a ni. Kum 1947-1990 chhungin India ram hruaitu (politician) ten public sector economic policy hmanga ram siam an tum a. Kawng tam takah hmasawnna awm mahse, kum 1991 laihawl velah chuan India economic dinhmun chu a chhe hle a. World Bank atanga sum puk a ngai a. Anni chuan an remti mai lo va, India Sawrkarin rangkachak a neih zawng zawng a dahkham chauhvin puktir an remti a. India rangkachak neih zawng zawng chu thlawhnain London an phur thleng a. Bank of England Strong room-ah an dah lut a. Pawisa chu an puk thei ta hram a ni.
Kum 1991 May-June thlaah MP thlanna General Election a awm a. Election Campaign-naah LTTE ten Congress Party Prime Ministerial Candidate Rajiv Gandhi an that a. Chuti chung chuan Congress kaihhruai Sawrkar a lo ding a. Party hruaitu hlun PV Narasimha Rao chu Prime Minister a ni a, Manmohan Singh chu Finance Minister a lo ni ta a.
Manmohan Singh chuan India Economic dinhmun siam that nan Economic Reforms Policy thar a duang chhuak a. Chu reforms policy chuan industry lam a khawih danglam nasa ber a. Taxatation lam pawh a khawih danglam nasa hle a. Sawrkarin industry zawng zawng khauh taka a lo control thin chu a thlah zalen vek a. Private Sector-a tih phal a ni a. Market Oriented Products siam uar tura tih a ni. Manmohan Singh chuan market oriented economy, market driven economy kan neih chauhvin economic development & progress kan nei ang a ti a. A sawi sual lo hle a, kum rei vak lo chhungin India economic dinhmun chu a tha ta hle a. Manmohan Singh chu India ram siamtu a ni tih loh theih a ni lo.
Tunah chuan India ram sum dinhmun chu a tha tawh khawp mai. World Bank pawisa puk nana rangkachak dahkham chu kum 2009-ah lak let leh vek a ni a. He mi kum hian International Monetary Fund(IMF) chuan tanpui ngai ramte puihna tur sum tuak nan rangkachak tonne 400 a hralh a. A zatve tonne 200 chu India Sawrkarin dah that atan a lei a. Tun dinhmun leh kum 1991-a a dinhmun chu a inthlau hle a ni.
Tun (June, 2011)-ah chuan India Foreign Exchange Reserve(FOREX) pawh US dollar tluklehdinawn (billion) 310 a tling tawh a, chu chu India pawisa chuan Rs. 14,10,500 crore a ni. India per capita income pawh Rs. 54,835 a tling tawh a ni.
China Ram Ve Thung Le
Khawvela economy thang chak ber chu China ram economy a ni. India Growth Story leh China Growth Story hian inanna a nei a. Public sector economy an hlawhchhampui ve ve a. Chumi hnuah mi pakhat finna leh thiamna hmanga siam ve ve an ni. China ram chanchin hi han sawi thuak thuak ila.
Kum 1911-ah Republic a lo ni a. kum 1949 October 1-ah Mao Tse-Tung(Mao Zedong)-an Communist Sawrkar a din a. India ram ang bawkin public sector a uar a. Khauh takin ram chu a awp a. Development a thang chak lo hle a. Kum 1971 atang chauhin UN member a nih phalsak a ni.
Kum 1976-ah Mao Zedong a thi a. Deng Xiaoping-an a thlak a. Kum 1978 atangin economic reforms policy a hmang tan a. Hun rei tak an lo kalpui tawh public sector economy chu privatization leh market orientated system-in an thlak a. Inkalpawhna kawngpui tha siam leh power development an uar a. Foreign investment an tizalên a. Special Economic Zones (SEZ) tam tak an siam a. Foreign Company tam tak an lut a, SEZ-ah industry an din a. Kum 2002-ah chuan China economy chu len zawngah US economy dawttu a lo ni ta a. Tunah chuan China thil siam chu khawvel ram tinah, market tinah hmuh tur a awm a, khawvel a dâp chhuak hneh hle a. Mizoramah pawh a lo lut nasa hle a ni. China ram siamtu chu Deng Xiaoping a ni a. Kum 1978 atangin Economic Reforms Policy a hmang tan a. India ramin kum 1991-a reforms policy kan hman tan vel lai khan, thui tak an lo kal tawh a. Tunah chuan China ram Foreign Exchange Reserve chu US Dollar trillion 3 aiin a tam a. Trillion 1 hi billion 1000 a ni.
India Ram State |henkhat Siamtute
State pakhat siam nan Sawrkar term khat, kum 5 chhung a lo tawk khawp mai. Tunlaia State thang chak ber ber chu Gujarat, Bihar, Chhatisgarh, Assam leh Tripura te an ni a. An State siamtu chu an Chief Minister te an ni. Gujarat siamtu chu Narendra Modi (BJP) a ni a, Bihar chu Nitish Kumar (JDU) a ni a. Chhatisgarh chu Raman Singh(Congress) a ni a, Assam chu Tarun Gojoi(Congress) a ni a, Tripura chu Nipen Chakravarty (CPM) a ni a. Heng mite hi party hrang hrang hruaitute an ni a. An State an siam avangin thlan nawn pawh an hlawh leh vek a ni.
Tuin Nge Mizoram Siam Ang ?
Tuna politician kan neihte zingah hian Mizoram siam thei kan nei em? Kum rei vak lo chhunga kan ram tichangkang leh tihmasawn dawr thei politician kan nei em? Kan politician te zingah hian ram siam tumna tak tak rilru pu an awm em? Mizoram mipui hian kan ram siam thei tur tunge ni-a kan hriat ? Mipui hian Mizo Union hun lai atanga lo intan tawh pawl atchilh tlurna politics kha em ni kan kalpui zel dawn ? Thlan Lal hotute hian mahni party mite chauh duhsak leh tanpui tumna politics hi em ni an kalpui zel dawn ? Hetiang hian kal zel ila kan ram hi siamin a awm ang em ? Ka ring lo. Thil sawi thiam tak politicians, mahse mipui leh ram siam thiam si lo leh mahni leh chhungkhat lainate siam thiam hle si te hi ram hruaitu ni lo tura kan hnawl thiam a tul hle.
Khawii ramah pawh, eng State-ah pawh ram siam tur chuan heng thil 7 te hi an pawimawh a ni. A pawimawh hmasa ber chu hruaitu tha a ni. A pahnihna chu sawrkar rorelna tha (good governance) a ni a. Pathumna chu power (political/bureaucratic power ni lovin electrical power) a ni a. Palina chu inkalpawhna kawng tha a ni a. Pangana chu inbiakpawhna tha a ni a. Parukna chu zirna in (Educational Institution) tha a ni a. Pasarihna chu mihring hriselna enkawlna (healthcare) system tha a ni. Khawvel kalphung pangngaiah chuan heng thil pasarih te hi changkanna leh hmasawnna tobul an ni.
Sawrkar rorelna tha chu eng ang nge ? Corruption a awm lo va. Hnathawktuten an tih tur dik takin a hun takah an ti a. Mahni tih tur ti lo te, tih loh tur ti te hrem an ni a. Tute emaw induhsak bikna a awm lo va. Mipui tanpuina kawngah ruling party mite chauh induhsak bikna a awm lo va. Sawrkar sum a hmanna tur dik takah chauh hman a ni a, a chunga hmasawnna tobul ka sawi te nei turin hna an thawk a ni.
India ram economic dinhmun a that hle hnuah Mizoramah MNF-in kum 10 chhung Sawrkarna a chang a. Kum 10 an lal chhungin Mizoram an siam em? Mipui chhanna chu “SIAM LO” tih a ni. Thil tha tam tak chu an ti alawm. Mahse, Mizoram an siam tihna tham zawng a ni lo a ni ang. An Sawrkar term 3-na hmang turin mipuiin an duh lo a ni.
Ram siam nan programme tha tak MIP an duang chhuak a. An term khatna hun laihawl vel atangin bul an tan a. MIP hmangin cheng vaibelchhe 548 sengin chhungkaw 85,000 kum 7 chhunga dawmkan tum a ni a. Mipuiin beiseina sang tak an nei a. An term 2-na hmang turin MIP vangin thlan tlin leh an ni a. An term 2-na an hman chhungin an ti zuzi vek a. Mipui beidawngin term 3-na hmang turin an duh ta lo a ni.
Tuna Sawrkar mek hian Mizoram a siam dawn em ? NLUP hmangin ram an siam thei em ? Beiseina sang tak ka nei a, mipui pawhin an neih avangin an vote tling a. India Sawrkar meuh pawhin beiseina sang tak a neih avangin a thawhna tur sum pawh an dil zat a rawn pe a ni.
NLUP hi zaa zain hlawhtling se, Mizoram kum khat thawh chhuah GSDP hi 60 per cent-in a pung thut thei a ni tih ka chhut chhuak tawh a. Chuvangin, NLUP hmangin Mizoram an siam theiin ka hria a. Chhungkaw 1,20,000 dawmkan nan Rs.1272.80 crore hman tur an nei a. Tuna kum khata Rs 30,000 lalut zo lo chhungkaw 1,20,000 te hian NLUP puihna dawngin kum tin Rs 1,00,000 aia tam lalut theiah an in- siam thei a ni.
NLUP sum hmanga hmasawnna ruhrel (infrastructure) siam tura plan te hi kuthnathawktute tana tangkai tur vek (farmers oriented) an ni a. Siam tura an ruahman te chu Agriculture Link Road Km 5,700, Rural Godown 750, Processing Unit 215, leh Water harvesting Tank lian 1420 te an ni a. A siam nan Rs 1182.79 Crore Central Sawrkarin a phalsak (approved) thlap tawh a ni.
Hnathawh enkawl nan te, a thawk tute tul mamawh atana hman tur te leh mipui zirtir leh training pek nan Rs 71.39 Crore a awm bawk a ni.
Heti taka lian leh changtlung programme hi Mizoramah duan ala ni ngai lo va. He programme hi a hlawhtlin chuan Mizoram chu siam dan chikhat a siam a ni ngei ang. Mipui beiseina tihhlawhtlin loh a nih erawh chuan a sawhkhawk chu a na hlein ka ring.
Concluded.
|